Onlangs vond er aan de Universiteit Antwerpen een interessante workshop plaats over culturele diversiteit in de jeugdliteratuur.
Terwijl de sprekers een verhelderend beeld gaven van ‘African-American’ en ‘non-white’ children’s literature in resp. de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, werd voor het publiek wel heel duidelijk dat de culturele diversiteit in het Nederlandstalige aanbod in vergelijking met de Engelstalige jeugdliteratuur nog in de kinderschoenen staat.
Wat zijn de oorzaken zijn van deze thematische schaarste? Gaat het enkel om commercieel instinct van de uitgevers die het grootste deel van het boekenkopend publiek willen geven wat ze kennen? Wachten we op auteurs met een andere achtergrond dan die van de doorsnee Belgische auteur met zijn witte familiegeschiedenis? En misschien nog een moeilijker vraag: wat kunnen we er aan doen? Allemaal vragen die elders een grondig antwoord verdienen.

Natuurlijk verschijnen er ook hier boeken over kinderen met een andere huidskleur, maar dat blijven witte raven in het totale aanbod. Bovendien is er één boek dat jammerlijk afwezig blijft – een boek dat het hiaat (althans in de adolescentenliteratuur) gedeeltelijk zou opvangen en dat vreemd genoeg niet vertaald geraakt. Ik heb het over Noughts and Crosses van Malorie Blackman.

Malorie Blackman is sinds begin jaren negentig een productieve Engelse schrijfster. Haar personages zijn vaak zwart – net als zijzelf – maar zij plaatste in de eerste jaren van haar schrijversschap het thema van raciale en etnische identiteit niet op de voorgrond in haar boeken. Dat was een bewuste keuze: ze had geen zin om door haar uitgevers in het hokje ‘zwart auteur voor een zwart publiek die enkel over het multiculturele thema schrijft’ geduwd te worden.

En dan verscheen in 2001 Noughts and Crosses.

Het is het verhaal van een Montague en een Capulet en hun onmogelijke liefde in een dystopische maatschappij. De liefde tussen Cal en Sephy is niet verboden omwille van een vete tussen hun families, maar omdat de maatschappij waarin ze opgegroeid zijn verscheurd is door de extreme sociale ongelijkheid tussen de heersende elite, de Crosses, en de noughts (niet toevallig zonder hoofdletter), de verdrukte klasse van de ‘nullen’.
Sephy en Cal brachten hun kindertijd samen door, maar naarmate ze ouder worden, wordt hun vriendschap steeds minder getolereerd door hun beide families en maatschappelijke standen.
Pas na een pagina of vijftig dringt het tot de lezer door dat de polarisatie in deze maatschappij gebaseerd is op huidskleur, en dat de heersende klasse in dit boek zwart is.

Et voilà: in deze confronterende inversie schuilt de kracht van dit boek. Door de simpele omkering maakt de auteur aan niet-zwarten duidelijk hoe het voelt om zwart te zijn in een blanke maatschappij. Maar Malorie Blackman doet meer dan dat. Want hoe weldenkend ik mezelf ook achtte, het is gênant hoe ik mezelf tijdens het lezen telkens aan deze rolverdeling moest herinneren. Het is een klap in je gezicht, een schokkende confrontatie met vooroordelen waarvan je dacht dat je ze zelf niet had.

Er is veel te zeggen over en te analyseren in Noughts and Crosses en de boeken die daarop volgden (Knife edge, Checkmate, Double Cross). Over de mechanismen van macht en hoe macht corrumpeert, over de (on)toelaatbaarheid van terrorisme in een onrechtvaardige maatschappij.
Maar eerst: het boek lezen – en als het even kan ook vertalen.

Noughts and Crosses
Malorie Blackman
Doubleday, 2001

(Eva Devos)